Stel je voor: je hond word mishandeld door de buurman. De politie grijpt in, de buurman wordt gestraft en de hond wordt in veiligheid gebracht. Dat voelt heel logisch. Maar waarom eigenlijk? Heeft de hond een recht om niet mishandeld te worden? Of beschermen we dieren alleen omdat mensen dat belangrijk vinden? In dit artikel gaan we in op hoe het tegenwoordig zit met het recht van dieren.
Traditioneel bestaat er niet zoiets als een recht die dieren hebben. In Duitsland is al de eerste stap gezet naar meer dierenrechten. In 2002 nam Duitsland als eerste land dieren op in de Grondwet. De staat heeft sindsdien dus een verplichting om dieren te beschermen. Andere landen volgden, maar Nederland dus nog niet.
Dieren hebben in Nederland geen grondrechten, zoals het recht op vrijheid en gelijke behandeling. Dat zou ook heel gek zijn, want anders zou de hele bio-industrie niet kunnen bestaan. Wel is er wettelijke bescherming tegen dierenmishandeling. In de Wet Dieren wordt dierenmishandeling en verwaarlozing sinds 1 januari 2024 hard aangepakt. Daders van dierenmishandeling kunnen bijvoorbeeld een houdverbod krijgen, wat ook levenslang kan zijn en een bedrijf waar het welzijn van dieren in gevaar is, kan gesloten worden. Ook in het Wetboek van Strafrecht is dierenmishandeling opgenomen als misdrijf, waar een gevangenisstraf van 1 jaar en 6 maanden op kan staan.
Dieren worden dus zeker beschermd in de wet. Toch hebben dieren niet zoals mensen een eigen rechtspositie. Ze worden niet erkend als rechtssubjecten. In de vroegere filosofie werden dieren door bekend filosoof Descartes vergeleken met machines. Descartes dacht dat dieren geen pijn konden voelen, omdat ze geen denkvermogen zouden hebben. Ook Aristoteles vond dat dieren en mensen veel van elkaar verschilden, vooral omdat mensen kunnen spreken en dus kunnen deelnemen aan het politieke debat. Dieren vielen (net als vrouwen, kinderen en slaven trouwens) buiten de gemeenschap. Tegenwoordig ligt het gelukkig allemaal iets genuanceerder. Dieren kunnen wel degelijk pijn voelen, en er gaan veel stemmen op om dieren meer echte eigen rechten te geven.
Toch wringt dat beeld steeds meer. De meeste mensen vinden het vanzelfsprekend dat dieren niet onnodig mogen lijden. Sterker nog, dierenmishandeling is strafbaar. Maar als dieren geen rechten hebben, waarom beschermen we hen dan zo uitgebreid?
Een mogelijk antwoord is dat dieren geen rechten hebben, maar wel belangen. Een hond heeft er belang bij om niet mishandeld te worden. Een koe heeft er belang bij om niet onnodig te lijden. Omdat dieren pijn kunnen voelen, vinden we dat de wet rekening moet houden met hun welzijn. Volgens deze visie beschermen we dieren niet omdat zij rechtssubjecten zijn, maar omdat een beschaafde samenleving vooral rekening moet houden met kwetsbare wezens.
Anderen gaan een stap verder. Zij stellen dat bepaalde dieren wél rechten zouden moeten krijgen. Niet dezelfde rechten als mensen, maar bijvoorbeeld een fundamenteel recht op leven of op bescherming tegen uitbuiting. Zij wijzen erop dat intelligentie of taalvermogen geen goede maatstaf zijn voor rechten. Ook baby's of mensen met ernstige beperkingen hebben immers rechten, terwijl zij niet altijd zelfstandig kunnen handelen.
Tegenstanders vinden dat gevaarlijk terrein. Volgens hen zijn mensen uniek omdat zij verantwoordelijkheden kunnen dragen, morele keuzes kunnen maken en deelnemen aan de samenleving. Rechten zijn daarom onlosmakelijk verbonden met het mens-zijn. Als we dieren dezelfde juridische status geven als mensen, vervaagt volgens hen een belangrijk onderscheid.
Interessant genoeg schuift de praktijk langzaam op. Steeds meer landen erkennen dat dieren geen gewone eigendommen zijn. In verschillende rechtsstelsels wordt expliciet vastgelegd dat dieren levende wezens zijn met gevoel. Ook in Nederland groeit de aandacht voor dierenwelzijn, zowel in de politiek als in de rechtspraak.
Een definitief antwoord is er niet. Maar de volgende keer dat je je hond uitlaat, een paard ziet grazen of een kat op de vensterbank ziet liggen, is het misschien de moeite waard om jezelf af te vragen: beschermen we dieren omdat wij dat willen, of omdat zij daar zelf een recht op hebben?
Bronnen
https://www.rvo.nl/onderwerpen/dieren-houden-verkopen-verzorgen/dierenmishandeling-dierverwaarlozing
https://www.amnesty.nl/encyclopedie/dierenrechten-en-mensenrechten
https://www.folia.nl/actueel/161424/dierenrechten-in-de-wet-dat-lijkt-nog-erg-ver-weg
https://onderwijs.stadenesch.nl/filosofie/descartes-dier-als-machine/
https://animalrights.nl/dierenrechten-de-grondwet-0/
https://www.nu.nl/algemeen/43508/nieuwe-duitse-wet-moet-dieren-beschermen.html