Een strafrechtzaak is in Nederland in principe openbaar en transparant, wat betekent dat zittingen voor iedereen toegankelijk zijn en de rechter de uitspraak openbaar maakt met uitleg. Maar uitzonderingen gelden voor zaken als privacygevoelige personen- en familiezaken of zaken met minderjarigen. Of denk aan advocaten die pleiten, rechters die kritisch doorvragen en soms journalisten op de publieke tribune.
Rol van de AIVD in strafproces
Het kan echter voorkomen dat een ander belang zwaarder weegt dan openbaarheid, bijvoorbeeld wanneer de staatsveiligheid in het geding is. Dat brengt een extra spanningsveld met zich mee, namelijk de rol van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) en het gebruik van staatsgeheime informatie in een rechtszaak. De AIVD levert soms ambtsberichten aan het Openbaar Ministerie wanneer er een verdachte op het oog is die bijvoorbeeld banden heeft met terrorisme of spionage. Deze informatie is vaak zo gevoelig dat openbaarmaking de veiligheid van bronnen of de effectiviteit van inlichtingenmethoden in gevaar zou brengen. Daarom mag slechts een zeer beperkt aantal speciaal aangewezen officieren van justitie deze gegevens inzien. Dit zorgt voor een complexe balans. Het waarborgen van het recht op een eerlijk proces, terwijl tegelijkertijd de nationale veiligheid moet worden beschermd.
In de praktijk betekent dit dat delen van het dossier geheim blijven. Advocaten krijgen soms slechts een samenvatting van wat de AIVD heeft aangeleverd, zonder inzicht in de herkomst of de wijze waarop de informatie is verkregen. De Hoge Raad heeft geoordeeld dat de rechter in het kader van een eerlijk proces moet beoordelen of het gebruik van deze gegevens rechtmatig is, maar dat daarbij niet altijd volledige openheid kan worden gegeven. Soms worden passages in uitspraken weggelaten of wordt een deel van de zitting achter gesloten deuren gehouden. Een voorbeeld waarin een AIVD‑ambtsbericht een rol speelde, is de Arnhemse terreurzaak. De hoofdverdachte kwam op de radar van het OM en de politie nadat de AIVD een ambtsbericht had gemaakt. In die zaak werd de hoofdverdachte dus mede beoordeeld op basis van inlichtingen die niet volledig konden worden gedeeld met de verdediging. Dat roept onvermijdelijk vragen op over de transparantie van een proces.
Toezicht
Toezichtsorganen zoals de CTIVD en de TIB spelen hierin een cruciale rol. De Commissie van Toezicht op de Inlichtingen en Veiligheidsdiensten (CTIVD) houdt als onafhankelijk toezichthouder achteraf toezicht op de rechtmatigheid van het handelen van de AIVD en MIVD. Zij onderzoekt of bevoegdheden zoals tappen, hacken of het inzetten van informanten volgens de wet zijn gebruikt, behandelt klachten en publiceert rapporten met aanbevelingen. Daarmee bewaakt de CTIVD dat de diensten binnen hun wettelijke grenzen blijven.
De Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) vult dit aan door vooraf te toetsen of de inzet van ingrijpende bevoegdheden rechtmatig is. Pas wanneer de TIB heeft vastgesteld dat een aanvraag voldoet aan de eisen van noodzakelijkheid, proportionaliteit en subsidiariteit, mag de AIVD bijvoorbeeld een tap zetten of een woning heimelijk betreden. De TIB fungeert zo als een extra bescherming voordat vergaande middelen worden ingezet.
Dus in zaken waarin AIVD‑informatie een rol speelt, zal het volledige verhaal vaak nooit volledig duidelijk worden. Een deel van de gegevens moet noodzakelijkerwijs geheim blijven om bronnen en lopende operaties te beschermen. Hoewel de rechter toeziet op de rechtmatigheid van het gebruik van deze informatie, kan niet alles met de verdediging of het publiek worden gedeeld. Hierdoor blijft een deel van de feiten buiten beeld, wat onvermijdelijk grenzen stelt aan de openbaarheid van het proces. Desalniettemin is dit vanuit het perspectief van staatsveiligheid helaas onvermijdelijk.
Bronnen
Zo beraamden zes Arnhemmers een aanslag – terwijl de politie meeluisterde | de Volkskrant
https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/zo-beraamden-zes-arnhemmers-een-aanslag-terwijl-de-politie-meeluisterde~bb132e29/
Ambtsbericht | AIVD
https://www.aivd.nl/onderwerpen/ambtsbericht
OM eist in hoger beroep tot 20 jaar cel tegen Arnhemse terreurverdachten | Nieuwsbericht | Openbaar Ministerie
https://www.om.nl/actueel/nieuws/2022/04/07/20-jaar-cel-arnhemse-terreurverdachten
Over CTIVD | CTIVD
https://www.ctivd.nl/over-ctivd
Wat doet de TIB | TIB-IVD
https://www.tib-ivd.nl/wat-doet-de-tib
Een eerlijk strafproces met geheime bewijsmiddelen? | Advocatenkantoor El Hannouche B.V.
https://www.elhannouche.nl/een-eerlijk-strafproces-met-geheime-bewijsmiddelen